คุณรู้จักรูปแบบการกรองของบ่อเลี้ยงดีแล้วหรือยัง ?     คุณเคยนึกหรือไม่ ? ว่าบางทีพวกเราสร้างบ่อปลา โดยไม่รู้เหมือนกันว่า ทำไมต้องใช้ปะการัง ทำไมต้องใช้แผ่น filter mat ทำไมถึงใช้แปรงพู่ แล้วก็เรียงสลับไปมาได้หรือเปล่า ข้อมูลส่วนนี้แหละครับ จะมาเฉลยให้คุณได้เข้าใจดีขึ้นว่า ทำไม ? ซึ่งหากคุณได้เข้าใจและออกแบบบ่อกรองด้วยความเข้าใจแล้ว แน่ล่ะครับว่า คุณภาพน้ำในบ่อเลี้ยงก็จะดีขึ้นอย่างแน่นอน

 

พู่แปรงเป็นตัวกลาง มีคุณสมบัติกรองแบบกายภาพครับ

แผ่นใยกรองเขียว หนาประมาณ 1 นิ้ว สามารถกรองแบบกายภาพและชีวภาพ หากงบประมาณพอ ก็ใช้แบบนี้ดีกว่าพู่แปรงครับ

 

รูปแบบการกรองหลักๆ ที่ใช้ในระบบการเลี้ยงปลา มี 3 รูปแบบคือ    การกรองแบบกายภาพ (Physical filtration) เป็นการกรองที่อาศัยเครื่องมือหรือวัสดุอุปกรณ์ในการแยกเอาเศษอินทรีย์ต่างๆ เช่น เศษอาหาร ซากใบไม้ กิ่งไม้ ที่ตกลงมาในบ่อ ซึ่งเศษอินทรีย์เหล่านี้มักจะมีขนาดใหญ่ หากเราจะปล่อยให้จุลินทรีย์หรือเชื้อราในระบบช่วยย่อยก็ต้องใช้เวลานานมาก จึงมีการคิดรูปแบบการกรองกายภาพแบบนี้มาเพื่อลดภาระหน้าที่ของจุลินทรีย์ในการย่อยสลาย ลดการอุดตันของบ่อกรองในชั้นต่อไป เครื่องมือหรือวัสดุ อุปกรณ์ที่ใช้ในการแยกออกมาก็เช่น แผ่น filter mat แปรงพู่ บางคนอาจใช้แห อวนมาขึงดักเศษอินทรีย์เหล่านี้ หน้าที่ต่อไปก็คือ คนแหละครับที่จะคอยตักหรือเอาแปรงพู่หรือแผ่น filter mat มาทำความสะอาดตามระยะเวลาที่เหมาะสมต่อไป ในต่างประเทศมีการพัฒนาระบบการกรองกายภาพก้าวหน้าไปมากครับ มีระบบ Siphon Vortex ดูดน้ำให้หมุนวน ตะกอนต่างๆ จะลงไปจมอยู่ก้นถังพักแล้วถูกระบายทิ้งก่อนปล่อยให้น้ำไหลเข้าสู่ชั้นกรองต่อไป ยังมีระบบใหม่ๆ ที่ถูกพัฒนาแต่ยังไม่มีใครผลิตขายในบ้านเราอีกพอควร

 

แบบ Vortex หรือระบบน้ำวน มีกันทุกบ้านล่ะครับ ก็ชักโครกไงครับ ตะกอนจะตกรวมกันตรงกลาง เมื่อเปิดท่อระบายทิ้ง ก็จะทำได้สะดวกและไม่เปลืองน้ำมาก

แบบ Vortex ที่นำแผ่น Filter mat มาใช้ร่วมด้วย ป้องกันมิให้ตะกอนมีการฟุ้งกระจายเข้าสู่ช่องกรองต่อไป

 

การกรองแบบชีวภาพ (Biological filtration) เป็นการกรองที่ใช้สิ่งมีชีวิตชนิดต่างๆ เข้ามามีส่วนร่วมในการกำจัดของเสียต่างๆ ในระบบครับ สิ่งมีชีวิตที่เรารู้จักเป็นอย่างดีคือ จุลินทรีย์ เชื้อรา และพืชน้ำครับ แต่ว่าสิ่งมีชีวิตเหล่านี้คงจะปล่อยให้อยู่แบบลอยๆ ในน้ำคงไม่ได้ ก็จำเป็นจะต้องมีบ้านให้พวกนี้ได้อาศัย ยึดเกาะ ซึ่งเราจะพูดในคราวต่อไป หน้าที่ของรูปแบบการกรองชีวภาพนี้คือ การกำจัดหรือเปลี่ยนแปลงสารพิษต่างๆ ที่อยู่ในน้ำให้เป็นสารที่ไม่เป็นพิษหรือเป็นพิษน้อยที่สุดครับ แอมโมเนียจากการหายใจ/ขับถ่าย/การย่อยสลายเศษอาหาร ---------> ไนไตรท์ ----------> ไนเตรท

 

จุลินทรีย์ จะทำหน้าที่ย่อยสลายแอมโมเนียให้เป็นสารประกอบไนไตรท์ และจากไนไตรท์ เป็นไนเตรท ซึ่งมีพิษต่อปลาน้อยที่สุดครับ หากในบ่อเลี้ยงปลาคุณมีตะไคร่หรือมีการปลูกพืชน้ำในบ่อกรอง พืชน้ำก็จะช่วยดูดไนเตรทจากระบบไปใช้สร้างกิ่งก้าน ลำต้นและใบ ทำให้ไนเตรทในน้ำลดลง จนไม่เกิดอันตรายต่อปลาครับ พืชน้ำบางชนิดยังมีความสามารถพิเศษในการดูดซับโลหะหนักที่ละลายอยู่ในน้ำได้ด้วยครับ รูปซ้าย ถือเป็นรูปแบบการกรองแบบชีวภาพครับ ฝรั่งบางคนเรียกแยกออกมาเป็น การกรองด้วยพืชหรือ plant filtration ต่างประเทศนิยมกันมาก ในรูปเป็นที่ Nippon Koi Farm สิงคโปร์

 

การกรองแบบเคมี (Chemical filtration) เป็นการกรองแบบที่ใช้สารเคมีเข้ามาช่วยในการปรับคุณภาพน้ำครับ หรือบางทีอาจเป็นลักษณะการแลกเปลี่ยนประจุ ทำให้คุณภาพน้ำดีขึ้น โดยเมื่อใช้แล้ว อาจจะลดสารพิษในน้ำหรือเปลี่ยนแปลงสารพิษในน้ำให้ไปเป็นสารประกอบที่ไม่เป็นพิษก็ได้ ที่เรารู้จักกันดีส่วนใหญ่ก็คือ ถ่านกัมมัน และซีโอไลท์ครับ ถ่านกัมมันจะมีคุณสมบัติในการดูดสีและกลิ่น แต่ไม่สามารถนำกลับมาใช้ได้ ส่วนซีโอไลท์มีข้อดีตรงที่สามารถนำกลับมาใช้ใหม่ได้ครับ เมื่อซีโอไลท์เปลี่ยนสีจากเทาเป็นน้ำตาลแล้ว เรานำมาแช่ในน้ำเกลือเข้มข้น 3% ก็จะทำให้ซีโอไลท์ปล่อยแอมโมเนียที่ดูดเก็บไว้ออกมา นั่นจึงเป็นข้อจำกัดอย่างหนึ่งเหมือนกันครับว่า ทำไมจึงไม่แนะนำให้ใช้ซีโอไลท์ในบ่อที่ใช้เกลือร่วมด้วย ปกติมักจะใช้ซีโอไลท์เป็นสารเคมี เพื่อช่วยดูดซับแอมโมเนียจากน้ำก่อน หรือหลังจากผ่านระบบกรองชีวภาพครับ เพื่อลดภาระการย่อยสลายของจุลินทรีย์ไม่ให้ทำงานหนักเกินไป หรือลดปริมาณแอมโมเนียที่หลงเหลือจากระบบกรองชีวภาพก่อนที่จะถูกดูดเข้าสู่บ่อเลี้ยงครับ

 

ถ่านกัมมันที่ใช้ในเครื่องกรองน้ำบ้านนั่นแหละครับ สามารถนำมาใช้ในระบบกรองได้ด้วย แต่มีข้อจำกัดตรงที่ไม่สามารถนำกลับมาใช้ใหม่ได้ เปลืองครับ หลังจากใช้ไปหลายเดือนในบ่อกรอง ซีโอไลท์จะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลครับ มีแอมโมเนียสะสมอยู่เต็มไปหมด

ซีโอไลท์ของใหม่ที่เพิ่งแกะออกจากถุง จะมีสีเทาครับ พอเรานำซีโอไลท์มาแช่ในน้ำเกลือเข้มข้น 3% ซีโอไลท์จะคายแอมโมเนีย ออกมาจนน้ำที่แช่กลายเป็นสีน้ำตาลแดงอย่างที่เห็นครับ แช่ไว้สัก 1 วัน แล้วค่อยล้างเกลือแล้วนำกลับไปใช้ใหม่ได้ครับ

 

การออกแบบลำดับของระบบกรอง พอคุณรู้เรื่องราวของรูปแบบการกรองชนิดต่างๆ แล้วก็คงพอคาดเดาได้ว่าลำดับรูปแบบการกรองควรเป็นแบบไหน ในที่นี้เราพอจะสรุปออกมาได้ 2 แบบคือ การกรองกายภาพ ---------> การกรองชีวภาพ ---------> การกรองแบบเคมี การกรองกายภาพ ---------> การกรองแบบเคมี ---------> การกรองแบบชีวภาพ แต่การกรองแบบเคมี เราสามารถตัดออกไปจากลำดับการกรองได้ครับ หากคุณเห็นว่า ไม่มีความจำเป็น การกรองกายภาพ -------------> การกรองชีวภาพ (เศษอินทรีย์ขนาดใหญ่และเล็ก ------------> เศษอินทรีย์ขนาดเล็ก --------------------> สารประกอบอินทรีย์) รูปขวา จะมีการเรียงลำดับแบบกรองกายภาพ ไปหาชีวภาพครับ โดยใช้แผ่นใยกรองเขียวเป็นหลัก เสริมด้วยช่องตกตะกอน โดยมีท่อชักตะกอนทิ้งด้วยครับ

 

นี่เป็นแค่เรื่องเริ่มต้นที่เราสามารถเข้าใจได้แบบง่ายๆ ตอนต่อไปก็จะเป็นเรื่องการนำเสนอสื่อหรือตัวกลางที่จะนำมาใส่ในระบบกรองรูปแบบต่างๆ ขอให้ติดตาม Pat Koilover Group